Theo Bác sĩ Lê Thị Gấm - Quản lý Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC, sự gia tăng tiếp xúc xã hội sau kỳ nghỉ lễ là yếu tố làm thay đổi “chuỗi lây truyền”, khiến các bệnh hô hấp và bệnh lây qua đường tiếp xúc có xu hướng tăng nhanh trong 2 - 4 tuần đầu khi trường học hoạt động trở lại.
Trong thời gian nghỉ, trẻ em di chuyển nhiều địa phương, tiếp xúc với họ hàng, tham gia lễ hội, trung tâm thương mại, phương tiện công cộng... Mỗi khu vực có đặc điểm lưu hành mầm bệnh khác nhau. Khi trẻ quay lại trường, các “nguồn phơi nhiễm” này được đưa vào một không gian tập trung, làm tăng xác suất gặp nhau giữa người mang mầm bệnh và người chưa có miễn dịch.
Khác với trung tâm thương mại hay sự kiện đông người, là những nơi tiếp xúc diễn ra ngắn hạn, môi trường lớp học tạo ra sự tiếp xúc kéo dài, lặp lại hằng ngày giữa cùng một nhóm học sinh. Một trẻ nhiễm bệnh có thể tiếp xúc gần với 30 - 50 bạn trong lớp, sau đó lan sang lớp khác qua giờ ra chơi, sinh hoạt ngoại khóa, xe đưa đón… Chuỗi lây truyền vì vậy không dừng ở một phòng học mà có thể mở rộng theo mô hình “mạng lưới chồng lấp”.
Ở lứa tuổi mầm non và tiểu học, trẻ thường ngồi gần nhau trong không gian kín, chơi chung đồ dùng, dùng chung bút viết, đồ chơi và có tần suất tiếp xúc tay - mặt rất cao. Nhiều em chưa hình thành thói quen che miệng khi ho, hắt hơi hoặc rửa tay đúng cách. Những hành vi này tạo điều kiện thuận lợi cho virus và vi khuẩn lây truyền qua giọt bắn, khí dung và các bề mặt trung gian. Với các bệnh có khả năng lây lan nhanh như tay chân miệng, RSV, sởi hay cúm, chỉ cần một nguồn lây ban đầu cũng có thể hình thành ổ dịch nhỏ trong lớp học nếu không được phát hiện và xử lý sớm.
Nhiều nghiên cứu quốc tế cho thấy trường học đóng vai trò quan trọng trong chuỗi lây truyền bệnh. Một khảo sát tại Kansas City theo dõi 816 học sinh và nhân viên trong một năm học ghi nhận ít nhất 85% từng nhiễm virus và 80% có biểu hiện mắc bệnh. Tại Mỹ, một nghiên cứu quy mô lớn cũng chỉ ra khoảng 70% ca nhiễm Covid-19 có liên quan đến môi trường trường học. Trẻ em lây bệnh cho nhau, sau đó lây sang giáo viên, phụ huynh và tiếp tục lan rộng trong cộng đồng. (1)
Trong thời gian nghỉ Tết, mật độ tiếp xúc giảm tạm thời, khi quay lại lớp, tần suất tương tác tăng đột ngột, tạo nên “đỉnh tiếp xúc”, chính là điều kiện thuận lợi để virus, vi khuẩn lây lan nhanh hơn so với giai đoạn ổn định. Đáng lưu ý, trường học không phải là điểm kết thúc của chuỗi lây nhiễm mà là một “trạm trung chuyển” trong mạng lưới cộng đồng. Một trẻ mắc bệnh tại lớp có thể lây sang anh chị em trong gia đình, tiếp đến là cha mẹ, cũng chính là những người tiếp tục đi làm và tiếp xúc với đồng nghiệp, đối tác. Từ một ca bệnh ban đầu trong lớp học, mầm bệnh có thể lan rộng ra nhiều tầng tiếp xúc khác nhau.
Một nghiên cứu kéo dài hai năm trên hơn 160.000 hộ gia đình cho thấy trên 70% ca nhiễm virus trong gia đình bắt nguồn từ trẻ em. Đáng chú ý, tỷ lệ ca bệnh khởi phát từ trẻ giảm từ 60 - 80% trong thời gian nghỉ học. Vì vậy, kiểm soát tốt lây nhiễm trong trường học không chỉ bảo vệ sức khỏe học sinh mà còn góp phần cắt giảm nguy cơ lan rộng ra toàn xã hội, duy trì sự ổn định của cộng đồng sau kỳ nghỉ dài. (2)
Theo thống kê của Bộ Y tế, trong dịp nghỉ Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026, chỉ trong 9 ngày cả nước ghi nhận 1.431 trường hợp sốt xuất huyết; lũy kế từ đầu năm là 23.442 ca, trong đó có 4 ca tử vong. 955 ca tay chân miệng trong kỳ nghỉ; lũy kế từ đầu năm là 14.596 ca, ghi nhận 2 ca tử vong. 105 ca sởi mới trong dịp Tết, nâng tổng số ca từ đầu năm lên 1.415 trường hợp. (3)
Trong bối cảnh này, tiêm chủng đóng vai trò quan trọng. Vắc xin không chỉ bảo vệ từng cá nhân mà còn duy trì “miễn dịch cộng đồng”, duy trì trạng thái đủ tỷ lệ người có kháng thể để ngăn mầm bệnh lan rộng. Việc tiêm bù, tiêm đuổi nhằm đảm bảo cơ thể trẻ đạt nồng độ kháng thể bảo vệ đúng và đủ trước giai đoạn nguy cơ cao sau Tết. Khoảng trống miễn dịch dù chỉ ở một nhóm nhỏ, vẫn có thể trở thành mắt xích khởi phát chuỗi lây truyền trong lớp học.
Nhấn mạnh về yếu tố thời điểm, Bác sĩ Gấm cho biết 2 - 4 tuần đầu sau khi trẻ trở lại trường là “cửa sổ nguy cơ cao”, khi mật độ tiếp xúc tăng đột biến và các nguồn phơi nhiễm từ nhiều địa phương được “trộn lẫn” trong cùng một môi trường. Nếu trẻ chưa được tiêm đủ mũi cơ bản hoặc mũi nhắc, nguy cơ mắc bệnh và lây lan sẽ tăng đáng kể. “Do đó, phụ huynh cần chủ động kiểm tra sổ tiêm chủng của trẻ, đưa trẻ đi tiêm bù hoặc tiêm nhắc theo đúng khuyến cáo chuyên môn, đồng thời kết hợp các biện pháp phòng bệnh như đeo khẩu trang khi có triệu chứng hô hấp, rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, theo dõi sát sức khỏe trong những tuần đầu đi học lại”, Bác sĩ khuyến cáo.
Hiện nay, Hệ thống hàng trăm Trung tâm Tiêm chủng VNVC trên toàn quốc cung cấp đầy đủ vắc xin cho trẻ em và người lớn, 100% vắc xin chính hãng, chất lượng cao được bảo quản trong hệ thống dây chuyền lạnh đạt chuẩn GSP quốc tế. Quy trình tiêm chủng được triển khai khép kín, tuân thủ chặt chẽ quy định của Bộ Y tế, cùng đội ngũ bác sĩ, điều dưỡng và nhân viên y tế chuyên môn cao, dịch vụ Khách hàng tận tâm, chuyên nghiệp, mức giá hợp lý, luôn bình ổn, áp dụng nhiều chương trình ưu đãi và giải pháp tài chính linh hoạt, giúp người dân dễ dàng tiếp cận dịch vụ tiêm chủng chất lượng cao với chi phí hợp lý.